Một cái bóng trên vách, một số phận bị đánh đổi: chi tiết Ngữ văn 9 học sinh hay phân tích thiếu
Không một tiếng dao kiếm, không một lời buộc tội. Chỉ một cái bóng hắt trên vách, cũng đủ đánh đổi cả số phận của một người vợ hiền, dâu thảo, mẹ đảm.
Đó là chi tiết "cái bóng" trong "Chuyện người con gái Nam Xương" (trích "Truyền kì mạn lục", Nguyễn Dữ), mở đầu chương trình Ngữ văn 9 mới với bài "Thế giới kì ảo". Đây cũng là chi tiết xuất hiện dày đặc trong đề thi vào 10, nhưng phần lớn bài làm mới chỉ chạm được một nửa những gì nó mang chứa.
Cái bóng xuất hiện hai lần, không phải một
Nhiều bài chỉ dừng lại ở một câu duy nhất: "cái bóng gây ra bi kịch". Đúng, nhưng chưa đủ, vì cái bóng không xuất hiện một lần mà hai lần, và ở mỗi lần, nó giữ một vai trò trái ngược nhau.
Lần thứ nhất, qua lời kể ngây thơ của bé Đản với Trương Sinh về "một người đàn ông, đêm nào cũng đến", cái bóng thắt nút câu chuyện: nó gieo mầm nghi ngờ vào một người chồng vốn sẵn tính đa nghi, đẩy Vũ Nương đến bước đường cùng.
Lần thứ hai, cũng chính bé Đản chỉ tay lên vách, reo lên "Cha Đản lại đến kìa!". Cái bóng mở nút: Trương Sinh vỡ lẽ, nhưng Vũ Nương đã chết, mọi lời minh oan giờ chỉ còn là muộn màng.
Một chi tiết gánh nhiều tầng nghĩa
Một chi tiết, xuất hiện hai lần, vừa thắt vừa mở, đó là dấu ấn của một ngòi bút kể chuyện tài hoa. Với nhân vật, cái bóng là tình thương con và nỗi nhớ chồng của một người phụ nữ phải một mình gánh cả vai trò làm cha cho con. Với cả câu chuyện, nó còn nói lên điều lớn hơn: thân phận mong manh của người phụ nữ trong một xã hội mà danh dự nằm trong tay người khác, không cần bằng chứng, không có chỗ để thanh minh.
Nhà văn Nguyễn Quang Sáng từng nói, một truyện hay phải được viết "nén chặt, gọn mà nặng", người viết phải biết chọn ra những "chi tiết thật đắt". Chi tiết đắt không phải chi tiết dài dòng, mà là chi tiết nhỏ, gọn, nhưng đủ sức gánh nhiều tầng ý nghĩa. Cái bóng chính là một chi tiết như vậy: vài dòng chữ mà gánh cả bi kịch một gia đình, số phận một người phụ nữ, lời phê phán một xã hội bất công.
Và có lẽ, đó cũng là một bài học không chỉ của riêng thời Nguyễn Dữ: thiếu lòng tin, một cái bóng vô hình cũng đủ trở thành bằng chứng để buộc tội người mình thương.
Khi ôn chi tiết này, cần nhớ
- Phân tích đủ cả hai lần cái bóng xuất hiện.
- Chỉ rõ vai trò khác nhau của từng lần: lần đầu thắt nút, lần sau mở nút.
- Đừng viết chung chung "cái bóng gây ra bi kịch" rồi dừng lại. Đây là chỗ nhiều bài văn bị trừ điểm oan.
Đọc một tác phẩm cho tới nơi tới chốn, không chỉ hỏi chi tiết này kể chuyện gì, mà còn hỏi nó gánh được bao nhiêu tầng nghĩa.
Cách đọc chi tiết nghệ thuật như trên được hệ thống lại thành khung lý luận trong Chìa khóa văn chương (Cẩm nang ôn HSG Văn), dành cho các em ôn học sinh giỏi và thầy cô dạy đội tuyển.